„Nowy Rocznik Lubycki”

Streszczenia i słowa kluczowe artykułów naukowych

​

Tom 1 (2023)

Grzegorz Jawor, Instytut Historii UMCS w Lublinie ORCID: 0000-0002-3962-5388 – „Militarne aspekty kolonizacji wołoskiej w XIV–XVI wieku

a kniaziowie lubyccy”.
Celem artykułu była próba określenia charakteru obowiązków militarnych wołoskich kniaziów we wsi Lubyczy, położonej na terenie historycznego województwa bełskiego, mieszczącego się w XV i XVI w. w szerokim pasie pogranicza polsko-ruskiego. Dokonano tego na podstawie analizy nielicznych
przekazów źródłowych z badanej epoki. Przede wszystkim jednak wnioski sformułowano w oparciu o obserwacje analogicznych służb pełnionych przez Wołochów zamieszkujących na obszarze innych starostw czerwonoruskich. Rozważania prowadzą do dość jednoznacznego wniosku, iż kniaziostwo lubyckie nie odbiegało ani swoim uposażeniem, ani charakterem świadczonej z niego służby wojskowej od innych osad funkcjonujących na prawie wołoskim. Tak jak gdzie indziej, jej istotą pozostawał udział reprezentanta rodziny w wojnie w charakterze lekkozbrojnego jeźdźca konnego.
Wykonywano ten obowiązek bez zauważalnych zmian w ciągu obu analizowanych stuleci, chociaż w końcu badanej epoki odnotowano czasem próby zastąpienia bezpośredniego uczestnictwa w wojnie specjalną opłatą.
Słowa kluczowe: Ius Valachicum (prawo wołoskie), kniaziowie, obowiązki wojskowe, pogranicze polsko-ruskie.

Henryk Gmiterek, Lublin–Narol ORCID: 0000-0001-5164-3709 – „Żydzi lubyccy w XVIII wieku”.
Żydzi osiedlali się w Lubyczy od chwili lokacji miasta. Nastąpiła ona najprawdopodobniej na początku lat trzydziestych XVIII w. W pierwszym okresie lubycką społeczność żydowską traktowano jako przykahałek gmin żydowskich w Narolu i Lipsku, ale rychło doszło w tej sprawie do sporów z kahałem bełskim. Ostatecznie od lat 50. XVIII w. lubyczanie związali się z Bełzem. Duży dynamizm demograficzny i rozwojowy sprawił, że w 1764 r. Żydzi lubyccy stworzyli własną gminę. Ich zbiorowość pod koniec XVIII stulecia liczyła 330 osób i stanowiła prawie 86% ogółu mieszkańców miasteczka.
Słowa kluczowe: Żydzi województwa bełskiego, Lubycza Królewska, Narol.

Zdzisław Pizun, Ryszard Gawryś, Towarzystwo Regionalne „Siemowit” – „Echa powstania styczniowego na terenie gminy Lubycza Królewska”.
22 stycznia 1863 r. w Królestwie Polskim (zabór rosyjski) wybuchło powstanie styczniowe, które było najtragiczniejszym pod względem skutków zrywem niepodległościowym Polaków. W powstaniu pośredni udział wzięła również Galicja (zabór austriacki), a dużą rolę odegrały zwłaszcza tereny
przygraniczne. Jednym z miejsc zaangażowanych w pomoc powstańcom był dwór właścicieli miasteczka Lubycza Królewska, Sabiny i Ludwika Zielińskich,

w którym prowadzono szpital dla powstańców. Podobny szpital, o którym wspomina się w tekście, znajdował się w dworze Izydory i
Juliana Skolimowskich w Dyniskach (poza obecną gminą Lubycza Królewska). W powstaniu czynny udział wzięli synowie Zielińskich – August i Jarosław, syn Skolimowskich – Józef oraz Jan Lam, który uzyskał schronienie w lubyckim dworze. Wsparcia powstaniu udzielał właściciel klucza
rawskiego, w tym Siedlisk, Józef Jabłonowski, a w walki bezpośrednio zaangażowany był książę Adam Sapieha, który potem, w 1874 r. zakupił dobra rawskie. W niniejszym artykule z badanego terenu wyszczególniono w sumie kilkanaście osób powiązanych z powstaniem styczniowym – z Lubyczy Królewskiej, Siedlisk, Hrebennego, Wierzbicy i Dynisk.
Słowa kluczowe: powstanie styczniowe (1863–1864), Lubycza Królewska, Siedliska, Hrebenne, Wierzbica, Dyniska-Ulików, Ludwik Zieliński, August Zieliński, Jarosław Zieliński, Jan Lam, Józef Jabłonowski, książę Adam Sapieha, Ernest Poten, Wincenty Januszkiewicz, Zygmunt Chmielowski – Święty Brat Albert, Wincenty Januszkiewicz, Józef Duszyński, Gustaw Peszyński Cholewa, Julian Skolimowski, Artur Grottger, Józef Skolimowski.

​

Aneta Siemieńska, Towarzystwo Regionalne „Siemowit” – „Dwór książąt Sapiehów w Siedliskach”.
Artykuł opisuje dzieje dworu książąt Sapiehów w Siedliskach. Budynek późniejszej rezydencji siedliskiej na początku XIX w. funkcjonował jako browar. W połowie XIX w. został przekształcony w koszary austriackie. Po zakupie klucza rawskiego przez Adama Sapiehę Siedliska przeszły pod zarząd
jego syna Pawła Jana. Wówczas to przebudowano koszarowiec, urządzając w nim dwór. Od 1897 r. Siedliska stały się siedzibą rodową dla Matyldy i Pawła Sapiehów. W czasie pierwszej wojny światowej budynek został splądrowany i ograbiony. Po śmierci Pawła Sapiehy w 1934 r. majątek
przeszedł w ręce jego syna Pawła juniora. Podczas drugiej wojny światowej stacjonowały w nim wojska okupantów. Dwór został spalony przez oddział UPA w 1944 r. Po wojnie majątek w Siedliskach został rozparcelowany, a ruiny dworu rozebrane.
Słowa kluczowe: dwór w Siedliskach, browar, koszarowiec, Sapiehowie, Paweł Sapieha, Matylda Sapieżyna.

Kęstutis Jankus, Kowno, Litwa, Grupa Badawcza Kriepost – „6. Rawsko-Ruski Rejon Umocniony na terenie gminy Lubycza Królewska. Historia budowy i walk w latach 1940–1941 oraz aktualny potencjał turystyczny”.
Artykuł omawia historię sowieckich umocnień granicznych z lat 1940–1941, znanych jako Linia Mołotowa, położonych na terenie obecnej gminy Lubycza Królewska. Przygotowany został w oparciu o dostępne materiały archiwalne i badania terenowe. Obejmuje ramy czasowe, przebieg budowy, organizację prac, napotkane trudności oraz stopień zaawansowania umocnień. Przedstawiono także pokrótce rolę fortyfikacji w walkach w początkowym etapie operacji „Barbarossa” pod koniec czerwca 1941 r. Oceniono też stan zachowania fortyfikacji i ich turystyczny potencjał dla regionu.
Słowa kluczowe: Linia Mołotowa, 6. Rawsko-Ruski Rejon Umocniony, fortyfikacje, bunkry, schrony bojowe, umocnienia graniczne, linia obrony, operacja „Barbarossa”, Teniatyska, Mosty Małe, Dęby, Goraje, Lubycza Królewska, Puńki, Potoki, Hrebenne, turystyka militarna.

Tom 2 (2024)

Aneta Siemieńska, Towarzystwo Regionalne „Siemowit” – „Rodzina Zielińskich i ich dwór w Lubyczy Królewskiej”.
Ludwik Zieliński, literat, wydawca magazynu „Lwowianin”, kolekcjoner i genealog, w latach 1844– 1845 od księcia Józefa Korybuta Woronieckiego zakupił majątek ziemski w Lubyczy Królewskiej. Na potrzeby swojej rodziny w latach 50. XIX w. wybudował nowy, drewniany dwór, na który składały się
dwa budynki mieszkalne połączone ze sobą łącznikiem. Zieliński w swojej siedzibie zgromadził bogatą bibliotekę, zawierającą wiele rzadkich pozycji z literatury, archiwalia oraz rękopisy z XVI i XVII w. Właściciele majątku prowadzili we dworze ożywione życie towarzyskie, a jednym z ich gości
był młody Jan Lam – późniejszy literat, satyryk, redaktor „Dziennika Polskiego”. Ludwik Zieliński w 1867 r. sprzedał majątek w Lubyczy Królewskiej wraz z dworem rodzinie Kämpffów. Następnym właścicielem majątku był Maksymilian Parnas. Na początku XX w. drewniany dwór zastąpiono murowaną siedzibą. Niestety nie jest znana data i okoliczności, w jakich doszło do budowy tego obiektu.
Słowa kluczowe: dwór w Lubyczy Królewskiej, Ludwik Zieliński, Sabina Zielińska, Jan Lam, „Lwowianin”, biblioteka Zielińskich.

Zdzisław Pizun, Towarzystwo Regionalne „Siemowit” – „Folwark Ulików – dawny majątek na pograniczu gmin Lubycza Królewska i Ulhówek oraz współczesnej Polski i Ukrainy”.
Pierwsza wzmianka na temat Ulikowa pochodzi z 1419 r. i dotyczy donacji dokonanej przez księcia mazowieckiego i bełskiego Siemowita IV na rzecz Pawła z Radzanowa (Tarnoszyna). Aż do XIX w. obszar Ulikowa pozostawał niezamieszkany. Znajdowały się tutaj jedynie pola uprawne i lasy należące do dóbr majątku Dyniska. Jako właściciel Dynisk w 1832 r. odnotowany został Andrzej Skolimowski, a przed 1849 r. jako właściciel klucza występuje jego syn Julian.

Z kolei Julian w 1877 r. folwarki Ulików i Magdalenkę przekazał swemu synowi Józefowi, uczestnikowi powstania styczniowego. Po śmierci Józefa oba folwarki przejęła wdowa Leontyna z Sulimirskich. Przed drugą wojną światową i w czasie jej trwania folwarkiem Ulików administrował Tadeusz Skolimowski.

W 1944 r. dwór oraz część zabudowań gospodarczych zostały spalone przez nacjonalistów ukraińskich.
Po wojnie folwark liczący 334 ha rozparcelowano. W 1951 r. w ramach tzw. korekty granicy („Akcja H–T”) pomiędzy Polską a Związkiem Sowieckim poza granicami Polski znalazła się część zabudowań gospodarczych i gorzelnia folwarczna. Dzisiaj jako teren przygraniczny ponownie obszar dawnego folwarku pozostaje niezamieszkany i po stronie polskiej znajdują się tam pola uprawne. Z dawnego folwarku przetrwała aleja dębowa oraz trzy drzewa pozostałe na terenie dawnego założenia dworskiego.
Słowa kluczowe: folwark, dwór szlachecki, aleja dębowa, Dyniska, Magdalenka, Ulików, powstanie styczniowe, Paweł z Radzanowa, Julian Skolimowski, Józef Skolimowski, Leontyna Skolimowska z Sulimirskich, Tadeusz Skolimowski, Irena Skolimowska z Sulimirskich, Felicja Skolimowska.

Zdzisław Pizun, Ryszard Gawryś, Towarzystwo Regionalne „Siemowit” – „Polscy obrońcy stacji kolejowej w Lubyczy Królewskiej w grudniu 1918 roku”.
Jednym z epizodów wojny ukraińsko-polskiej w latach 1918–1919 była obrona stacji kolejowej w miasteczku Lubycza Królewska. Dotychczas udało się ustalić nazwiska czterech osób biorących udział w obronie tej stacji na początku grudnia 1918 r. Naczelnika stacji, Polaka, Antoniego Chechłowskiego, dowódcę obrony, Żyda, ppor. Seweryna Buxbauma, i jego ordynansa, Ukraińca, Jerzego Tkaczyszyna, Ukraińcy rozstrzelali w grudniu 1918 r. w Walawce pod Sokalem, a kolejarz, Polak, Michał Łanowy zginął w listopadzie 1922 r. w wyniku ukraińskiego zamachu.
Słowa kluczowe: wojna ukraińsko-polska 1918–1919, stacja kolejowa, Lubycza Królewska, Lwów, Walawka koło Sokala, Seweryn Buxbaum,

Antoni Chechłowski, Jerzy Tkaczyszyn, Michał Łanowy.

​

​

Tom 3 (2025)

 

Henryk Gmiterek, Lublin – Narol Wieś - Łosiowie herbu Dąbrowa w kluczu werchrackim w XVIII i XIX w.

Werchracki klucz dóbr mocą kontraktu z austriacką Nadworną Izbą Skarbu przejęła kasztelanowa krakowska Zofia z Krasińskich Lubomirska jako częściowy ekwiwalent za zagarnięte przez rząd saliny dobromilskie. W jego skład wchodziły wsie Werchrata, Teniatyska, Jurów i świeżo lokowane miasteczko Potok. Przed zaborami klucz ten stanowił tzw. dobra krzesłowe wojewodów bełskich i, jak wszystkie królewszczyzny, po 1772 r. został przejęty przez władze austriackie, a w 1776 r. przekazany Zofii z Krasińskich. Pod koniec XVIII w. od jej spadkobierców dobra te nabył Feliks Antoni Łoś, ugruntowując swoją pozycję gospodarczą w tych stronach (posiadał już rozległy klucz narolski, z okazałą, wybudowaną przez siebie narolską rezydencją). W 1804 r. dobra te przejął jego bratanek Maurycy Łoś, od którego odkupił je Józef Albin Łoś z młodszej linii rodu. W posiadaniu tej linii klucz (bez Jurowa, który po 1809 r. znalazł się w zaborze rosyjskim) pozostawał przez trzy pokolenia. W 1869 r. August Łoś sprzedał Werchratę przybyszom z Czech – Józefowi Doleżalovi i innym.

Słowa kluczowe: Łosiowie, Galicja, Werchrata, Teniatyska, Potok, Narol, stosunki agrarne.

 

Katarzyna Warmińska-Mazurek, Muzeum Regionalne im. dr. Janusza Petera w Tomaszowie Lubelskim – Cerkwie w Wierzbicy, Machnowie Starym, Nowosiółkach Kardynalskich i Nowosiółkach Przednich w świetle XVIII-wiecznych akt wizytacji unickiej diecezji chełmskiej.

Sieć parafialna unickiej diecezji chełmskiej kształtowała się od momentu podpisania aktu unii brzeskiej w 1596 r. aż po wiek XVIII. Jej struktury administracyjne opierały się na istniejącej prawosławnej sieci parafialnej. Dla lepszego poznania nie tylko administracji, ale i samego stanu parafii nieocenione są prowadzone od XVIII w. systematycznie wizytacje, na kształt tych prowadzonych w Kościele rzymskokatolickim. Protokoły wizytacyjne rzucają także światło na budownictwo cerkiewne. W niniejszym opracowaniu starano się zarysować sylwetki świątyń istniejących w XVIII w. w miejscowościach: Wierzbica, Machnów (Stary), Nowosiółki (Kardynalskie), Nowosiółki (Przednie), które nie są znane z wyglądu, ponieważ nie dotrwały do czasów nam współczesnych. Miejscowości te należały do struktur unickiego dekanatu uhnowskiego. Współcześnie leżą na terenach gminy Lubycza Królewska.

Słowa kluczowe: Kościół unicki, budownictwo cerkiewne, unicki dekanat uhnowski, unicka diecezja

chełmska, Wierzbica, Machnów Stary, Nowosiółki Kardynalskie, Nowosiółki Przednie.

 

Aneta Siemieńska, Towarzystwo Regionalne „Siemowit” – Zespół dworsko-folwarczny w Hrebennem w dawnym powiecie Rawa Ruska.

Artykuł dotyczy zespołu dworsko-folwarcznego w Hrebennem w dawnym powiecie Rawa Ruska. Nie jest znana data powstania folwarku w tej miejscowości, ale można sądzić, że funkcjonował już w połowie XVI w. W 1787 r. Hrebenne, w wyniku zamiany za saliny w Jabłonowie, przeszło w ręce Jabłonowskich herbu Prus (III). Do połowy XIX w. przy folwarku funkcjonował drewniany dwór. Na jego miejscu Franciszek Wilczyński, lwowski adwokat, radca Galicyjskiego Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, wybudował murowaną siedzibę. Następnie folwark należał do rodziny Czermińskich i Jabłonowskich herbu Grzymała, a od 1874 r. Sapiehów. W latach 20. XX w. Paweł Sapieha przebudował dwór i folwark, co miało najpewniej związek ze zniszczeniami wojennymi. Folwark został zdewastowany, a dwór wysadzony przez nacjonalistów ukraińskich w 1944 r. W latach 60. XX w. na pozostałych fundamentach dworu prywatny gospodarz postawił budynek gospodarczy. Relikty dworu zostały rozebrane całkowicie podczas budowy obwodnicy Hrebennego, oddanej do użytku w 2008 r.

Słowa kluczowe: folwark, dwór szlachecki, Iwaszko z Hrebennego, Jabłonowscy herbu Prus (III), Woronieccy, Krukowiczowie, Piwoccy, Wilczyńscy, Czerwińscy, Jabłonowscy herbu Grzymała, Sapiehowie, Paweł Sapieha, Matylda Sapieżyna z Windisch-Graetzów, wykopaliska archeologiczne w Hrebennem.

 

Zdzisław Pizun, Ryszard Gawryś, Towarzystwo Regionalne „Siemowit” – Pruska rodzina Kämpffów – właściciele majętności w Lubyczy Królewskiej i Lubyczy Kameralnej (1867–1939).

W 1867 r. w wyniku sprzedaży przez Ludwika Zielińskiego Karolowi Kämpffemu majętności Lubycza, znajdujących się w miasteczku Lubycza Królewska i we wsi Lubycza Kameralna, dobra lubyckie na kilkadziesiąt lat znalazły się w rękach pochodzącej z Prus ewangelickiej rodziny Kämpffów. W 1871 r. Karol Kämpffe sprzedał majętność lubycką swoim synom – Albertowi i Hermanowi Kämpffom, którzy przez 10 lat wspólnie zarządzali tym majątkiem. W 1881 r. doszło do podziału dóbr Lubycza pomiędzy braci Kämpffów. Herman Kämpffe otrzymał Lubyczę Królewską z zakładami przemysłowymi i znaczną część Lubyczy Kameralnej, a Albert Kämpffe senior część Lubyczy Kameralnej, w której znajdował się bogaty folwark Szalenik. Miasteczko Lubycza Królewska za czasów Hermana Kämpffego znacznie się rozwinęło, przybierając charakter przemysłowy. Szczególne znaczenie miały fabryki fajansów i zapałek w miasteczku oraz fabryka konserw warzywnych i owocowych w folwarku Dęby. W 1898 r. zmarł Albert Kämpffe, a po nim folwark w Szaleniku przejął jego syn, również o imieniu Albert. W 1901 r. Herman Kämpffe sprzedał swój majątek Żydowi Maksymilianowi Parnasowi. Po śmierci Alberta Kämpffa juniora w 1932 r. majątkiem w Szaleniku gospodarowała wdowa Małgorzata i jej zięć Wilhelm Seweryn Hortwig – major Wojska Polskiego. Folwark w Szaleniku zlikwidowany został na początku drugiej wojny światowej, gdy na jego miejscu utworzono sowiecki kołchoz.

Słowa kluczowe: Lubycza Królewska, Lubycza Kameralna, folwark Szalenik, Łazowa, fabryka fajansu, fabryka konserw jarzynowych i owocowych, fabryka zapałek, Karol Kämpffe, Albert Kämpffe, Herman Kämpffe, Małgorzata Kämpffe, Wilhelm Seweryn Hortwig.

 

Wojciech Hanus, IPN Oddział Rzeszów – Lubycza Królewska i okolice – ślady Sprawiedliwych. Krótkie historie o ratowaniu Żydów w czasach Zagłady.

Artykuł przedstawia poruszające historie Polaków związanych z Lubyczą Królewską i jej okolicami, którzy z narażeniem życia ratowali Żydów w czasie niemieckiej okupacji. Opisuje sylwetki osób uhonorowanych przez Instytut Yad Vashem tytułem „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”, zwracając szczególną uwagę na Bazylego Chmielewskiego, którego matka pochodziła z Lubyczy Królewskiej, i Witolda Karola Rothenburga-Rościszewskiego, urodzonego na terenie tej gminy. Choć ich działania pomocowe miały miejsce poza jej granicami, ich postawy stanowią istotną część lokalnej historii i tożsamości. Warta przypomnienia jest również historia Fryderyka i Marii Czerwieniów, małżeństwa, które w Rawie Ruskiej w latach 1942–1944 uratowało od zagłady 12 Żydów, co stanowi najwyższą udokumentowaną liczbę ocalonych osób na terenie powiatu Rawa Ruska. Losy tej rodziny są ściśle powiązane z działalnością Bazylego Chmielewskiego, co dodatkowo podkreśla znaczenie wspólnego wysiłku na rzecz ratowania ludzkiego życia.

Słowa kluczowe: Bazyli Chmielewski, Fryderyk Czerwień, Maria Czerwień, Witold Karol Rothenburg-Rościszewski, Lubycza Królewska, Rawa Ruska, Sprawiedliwi wśród Narodów Świata, pomoc Żydom, Holokaust, okupacja niemiecka.

 

Ryszard Gawryś, Towarzystwo Regionalne „Siemowit”, Bogusław Łyszczarz, Siedliska – Zarys dziejów szkolnictwa w Siedliskach w latach 1897–1960.

Artykuł prezentuje dzieje szkolnictwa w Siedliskach od końca XIX w. do czasu budowy ostatniego gmachu placówki oświatowej w tej wsi w 1960 r. Szkoła Powszechna w Siedliskach powstała w 1909 r. i znajdowała się na terenie dworskim. Utrzymywana miała być przez siedliski dwór i gminę Siedliska. Dzieci książąt Sapiehów pobierały nauczanie prywatne w dworze, które prowadzone było przez specjalnie sprowadzanych nauczycieli zagranicznych. Odtworzenie genezy Szkoły Powszechnej w Siedliskach było możliwe dzięki odnalezieniu w archiwum lwowskim dokumentów miejscowego Kuratorium Oświaty. W 1935 r. zbudowano dość duży gmach szkolny poza terenem dworskim. Przetrwał on do 1947 r., kiedy został spalony przez oddział Ukraińskiej Powstańczej Armii. Początkowo szkołę przeniesiono do poukraińskiego domu, a następnie do budynku, w którym przed wojną mieściła się karczma żydowska. Z nauczycieli pracujących w siedliskiej szkole w badanym okresie warto wymienić: Julię Nowakówną, siostrę Julię Wysocką, siostrę Apolonię Sokołowską, Mieczysława Wilczka i Józefę Kolasę z Dacynów.

Słowa kluczowe: szkolnictwo, szkoła, Siedliska, dwór książąt Sapiehów, konflikt ukraińsko-polski

 

Zdzisław Pizun, Towarzystwo Regionalne „Siemowit” – Starszy sierżant Jan Wołoszyn z Huty Lubyckiej (1915–2006) – żołnierz Wojska Polskiego i uczestnik walk w szeregach Batalionów Chłopskich.

Starszy sierżant Jan Wołoszyn urodził się 7 kwietnia 1915 r. w Hucie Lubyckiej. Był synem Błażeja Wołoszyna i Marii z domu Putko. Zasadniczą służbę wojskową rozpoczął w 1936 r. w 40. Pułku Piechoty Dzieci Lwowskich we Lwowie, a następnie w 1937 r. służył w batalionie Korpusu Ochrony Pogranicza „Hoszcza”. Po wybuchu wojny niemiecko-polskiej 2 września 1939 r. został zmobilizowany do 26. Pułku Piechoty we Lwowie, a od 10 do 22 września 1939 r. brał udział w obronie Warszawy, podczas której został ranny w prawą stopę. W październiku 1943 r. w czasie napadów Ukraińskiej Powstańczej Armii na Hutę Lubycką uciekł do Łukawicy, gdzie współpracował z Batalionami Chłopskimi. Od marca do lipca 1944 r. brał czynny udział w walce z UPA. Po zakończeniu drugiej wojny światowej mieszkał w Hucie Lubyckiej, gdzie prowadził niewielkie gospodarstwo. Zmarł 14 lipca 2006 r. w Hucie Lubyckiej i pochowany został na cmentarzu w Łukawicy.

Słowa kluczowe: Jan Wołoszyn, Huta Lubycka, obrona Warszawy, Bataliony Chłopskie, Ukraińska Powstańcza Armia.